Το κατευόδιο ενός γιατρού για το μέτωπο - Το άγνωστο γράμμα του ’40: Πώς ένας Κώος οφθαλμίατρος βρέθηκε από την κλινική του στην Αθήνα στο νοσοκομείο του Μεσολογγίου

Αθήνα, Σταθμός Λαρίσης, 2 Νοεμβρίου 1940, ώρα 7:20 π.μ.

Η επέτειος της 28ης Οκτωβρίου 1940 φέρνει πάντα στο μυαλό τις ηρωικές σελίδες του Αλβανικού Μετώπου, τα πρωτοσέλιδα των εφημερίδων της εποχής και τα πολεμικά ανακοινωθέντα. Πίσω όμως από τη μεγάλη ιστορία κρύβονται οι προσωπικές, ανθρώπινες ιστορίες που αποτυπώνουν το αληθινό μέγεθος του πατριωτικού παλμού εκείνων των ημερών.

Μια τέτοια συγκλονιστική πρωτογενής πηγή αποτελεί ένα ιστορικό γράμμα με ημερομηνία 2 Νοεμβρίου 1940. Ο Τάσος Μανούσης, από την υπό ιταλική κατοχή τότε Κω, γράφει από τον Πειραιά προς τον αδελφό του Νίκο στη Νέα Υόρκη, ο οποίος τελούσε χρέη Προέδρου της Δωδεκανησιακής Νεολαίας Αμερικής. Το κείμενο αυτό, που διασώθηκε χάρη στο αρχείο του ιστορικού Βασίλη Χατζηβασιλείου και δημοσιεύθηκε τον Δεκέμβριο του 1940 στην εφημερίδα «Δωδεκανήσιος» της Αμερικής, αποτελεί ένα μοναδικό ντοκουμέντο για το πώς βίωσαν οι Έλληνες τις πρώτες ώρες του πολέμου.

«Η μεγάλη ώρα εσήμανε»

Για τους Δωδεκανήσιους, που συμπλήρωναν ήδη 28 χρόνια σκληρής φασιστικής ιταλικής κατοχής και βίαιης προσπάθειας εξιταλισμού, η επίθεση της Ιταλίας στην Ελλάδα δεν ήταν απλώς μια πολεμική εμπλοκή. Ήταν η πολυπόθητη ώρα της λύτρωσης.

«Η στιγμή της απελευθερώσεως της πολυπαθούς πατρίδος μας της Δωδεκανήσου έφθασεν», γράφει γεμάτος ενθουσιασμό ο Τάσος Μανούσης. Περιγράφοντας την αντίδραση του ελληνικού λαού απέναντι στους «άσπονδους εχθρούς», σημειώνει με υπερηφάνεια πως οι Ιταλοί «κακώς υπελόγισαν και τα βρήκαν μπαστούνια», καθώς, όπως γράφει, μέσα σε μόλις πέντε ημέρες ο Ελληνικός Στρατός είχε ήδη αναχαιτίσει την προέλαση και καταλάβει σημαντικά στρατιωτικά υψώματα στην περιοχή της Κορυτσάς.

Στρατιώτες αναχωρούν με το τρένο για το μέτωπο. Ενδεικτική φωτογραφία εποχής.

Από το Κολωνάκι στο Μέτωπο του Μεσολογγίου

Το γράμμα αποτυπώνει με κινηματογραφική ακρίβεια το κλίμα της επιστράτευσης στην Αθήνα, όπου η αρχική αγανάκτηση μετατράπηκε αμέσως σε απόλυτη ψυχραιμία και απαράμιλλο θάρρος. Στην πρώτη γραμμή αυτής της εθνικής προσπάθειας βρέθηκε και η αφρόκρεμα της επιστημονικής κοινότητας της χώρας.

Ανάμεσά τους και ο τρίτος αδελφός της οικογένειας, ο Στάμος, ο μετέπειτα διακεκριμένος Βουλευτής Δωδεκανήσου και Υπουργός Υγιεινής, Σταμάτης Κ. Μανούσης.

Το 1940 ο Κώος επιστήμονας ήταν ήδη ένας επιτυχημένος οφθαλμίατρος, ιδιοκτήτης και διευθυντής της δικής του Οφθαλμολογικής Κλινικής στο Κολωνάκι, μιας κλινικής που κατά την Κατοχή έμελλε να γίνει καταφύγιο απόρων και κέντρο συνάντησης αγωνιστών της Εθνικής Αντίστασης.

Μόλις κηρύχθηκε ο πόλεμος, ο καταξιωμένος οφθαλμίατρος άφησε πίσω του την καριέρα και την ασφάλεια της Αθήνας. Όπως εξιστορεί ο αδελφός του:

«Με την ιδίαν ψυχραιμίαν και ενθουσιασμόν προσήλθε και το αγαπημένο μας αδέλφι ο Στάμος. Χθες, Παρασκευή πρωί, ονομάσθη ως και πολλοί άλλοι ιατροί Ανθυπίατρος και εκλήθη εις την μονάδα που ανήκει (Νοσοκομείον Μεσολογγίου).»

Το κατευόδιο στον Σταθμό Λαρίσης

Η πιο συγκινητική στιγμή του εγγράφου είναι η καταγραφή της αναχώρησης για το μέτωπο. Το Σάββατο, 2 Νοεμβρίου 1940, στις 7:20 το πρωί, η οικογένεια αποχαιρετά τον γιατρό στον Σταθμό Λαρίσης.

«Τον κατευοδώσαμεν εις τον Σταθμόν Λαρίσσης με μεγάλην συγκίνησιν. Αι ευχαί όλων μας τον συνοδεύουν. Ο Θεός μαζί του! Καλή Νίκη!»

κλείνει το γράμμα του ο Τάσος Μανούσης.

Ο Σταμάτης Μανούσης ταξίδεψε στο Μεσολόγγι, όπου το νοσοκομείο της πόλης είχε μετατραπεί σε βασικό σταθμό υποδοχής και περίθαλψης των τραυματιών που έφταναν από την πρώτη γραμμή των μαχών.

Εκεί προσέφερε νύχτα και μέρα τις ιατρικές του υπηρεσίες. Η Ιερά Πόλις του Μεσολογγίου τον τίμησε αργότερα, στις 25 Ιουνίου 1963, με το Μετάλλιο της Θυσίας του Χρήστου Καψάλη.

Το δίπλωμα με το οποίο η Ιερά Πόλις του Μεσολογγίου απένειμε στον Σταμάτη Μανούση το Μετάλλιο της Θυσίας του Χρήστου Καψάλη, 25 Ιουνίου 1963.

Το «άλλο μέτωπο» της Νέας Υόρκης

Το γεγονός ότι το γράμμα αυτό κατέληξε στα χέρια του Νίκου Μανούση στη Νέα Υόρκη και δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα «Δωδεκανήσιος» δεν ήταν τυχαίο.

Η Δωδεκανησιακή Νεολαία Αμερικής, της οποίας ήταν Πρόεδρος, αποτελούσε μία ισχυρή φωνή πίεσης στην καρδιά των εξελίξεων. Την ώρα που ο αδελφός του Σταμάτης περιέθαλπε τραυματίες στο Μεσολόγγι, ο Νίκος Μανούσης στην Αμερική ενημέρωνε την κοινή γνώμη και τις αμερικανικές αρχές για τα δίκαια των νησιών μας. Αυτές οι επιστολές από την Ελλάδα λειτουργούσαν ως τα «πολεμικά ανακοινωθέντα» της ομογένειας, κρατώντας ζωντανή τη φλόγα του αγώνα για την ενσωμάτωση της Δωδεκανήσου με τη μητέρα Ελλάδα.

Μια διαχρονική κληρονομιά

Αυτό το σύντομο οικογενειακό γράμμα, που διέσχισε τον Ατλαντικό μέσα στη δίνη του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου για να ενημερώσει και να εμψυχώσει την ομογένεια της Αμερικής, αποτελεί έναν καθρέφτη της εποχής.

Μας υπενθυμίζει ότι το «Όχι» δεν ειπώθηκε μόνο από την πολιτική ηγεσία, αλλά υπογράφηκε με ψυχραιμία, ενθουσιασμό και αυταπάρνηση από τον κάθε Έλληνα ξεχωριστά. Από τον απλό πολίτη μέχρι τον επιστήμονα που έτρεξε να προσφέρει τις υπηρεσίες του στο μέτωπο της ελευθερίας.

Ταυτότητα του Ντοκουμέντου

Πλήρες κείμενο της επιστολής

Πειραιεύς, 2 Νοεμβρίου 1940

Αγαπημένε μου αδελφέ Νίκο,

Η μεγάλη ώρα εσήμανε. Η στιγμή της απελευθερώσεως της πολυπαθούς πατρίδος μας της Δωδεκανήσου έφθασεν. Οι άσπονδοι εχθροί μας και τύραννοι, οίτινες επί 28 ολόκληρα χρόνια μετεχειρίζοντο τα βαναυσότερα και άνανδρα μέσα για να εξοντώσουν και να ιταλοποιήσουν τόσες χιλιάδες αμιγούς ελληνικού πληθυσμού της μαρτυρικής μας Δωδεκανήσου, αυτοί οι ίδιοι εφαντάσθησαν ότι μπορούσαν να κατακτήσουν και την Ελλάδα.

Αλλά κακώς υπελόγισαν και τα βρήκαν μπαστούνια, διότι ο ελληνικός λαός έδωσε την πρέπουσαν απάντησιν εις τους ανάνδρους και δολοφόνους.

Έδραξε τα όπλα και όχι μόνον κατόρθωσε να αναχαιτίσει την προέλαση των μακαρονάδων, αλλά σε πέντε μέρες εισήλθεν ήδη εις το αλβανικόν έδαφος καταλαβών σπουδαία στρατιωτικά υψώματα της Κορυτσάς.

Ούτω ο Ελληνικός Στρατός μας δρέπει νέες σελίδες θριάμβου και δόξης, που προκαλούν τον θαυμασμόν ολοκλήρου του κόσμου.

Πήγα στας Αθήνας την πρώτη ημέρα της κηρύξεως του πολέμου και δεν μπορώ να σου περιγράψω, Νίκο, την αγανάκτησιν, αλλά και την ψυχραιμίαν και τον ενθουσιασμόν του λαού και των προσερχομένων εις τας τάξεις του στρατού.

Με την ιδίαν ψυχραιμίαν και ενθουσιασμόν προσήλθε και το αγαπημένο μας αδέλφι ο Στάμος. Χθες, Παρασκευή πρωί, ονομάσθη ως και πολλοί άλλοι ιατροί Ανθυπίατρος και εκλήθη εις την μονάδα που ανήκει (Νοσοκομείον Μεσολογγίου).

Κι έτσι σήμερον το πρωί, στα 7:20 π.μ., τον κατευοδώσαμεν εις τον Σταθμόν Λαρίσσης με μεγάλην συγκίνησιν.

Αι ευχαί όλων μας τον συνοδεύουν.

Ο Θεός μαζί του! Καλή Νίκη!