΄Ελλη Καρανίκα: Εργατικό ατύχημα - Στιγμιαία ατυχία ή διαχρονική αποτυχία συστήματος;

Κείμενο της Έλλης Καρανίκα.

Το  πρόσφατο δυστύχημα στα Τρίκαλα με τις 5 νεκρές εργαζόμενες στην νυχτερινή βάρδια του εργοστασίου Βιολαντα, έδειξε ότι χρόνιες αδυναμίες πρόληψης και ελέγχου  εξακολουθούν να μεγαλώνουν τον  κατάλογο στα εργατικά ατυχήματα. «Ως εργατικό ατύχημα νοείται κάθε πρόκληση σωματικής βλάβης ή εμφάνιση νόσου ή επιδείνωση προϋπάρχουσας νόσου σε εργαζόμενο με συνέπεια τη μερική ή ολική, πρόσκαιρη ή διαρκή ανικανότητά του για εργασία ή/και τον θάνατό του, εξαιτίας ενός βίαιου εξωτερικού γεγονότος, μη σχετιζόμενου με τον οργανισμό του παθόντος, εφ’ όσον το γεγονός έλαβε χώρα κατά την εκτέλεση της εργασίας του ή με αφορμή αυτήν και συνδέεται με την εργασία άμεσα ή έμμεσα με σχέση αιτίου και αποτελέσματος».

Στην χώρα μας, ενώ υπάρχει θεσμικό πλαίσιο πρόληψης, η πρακτική κουλτούρα πρόληψης και αποτελεσματική εφαρμογή είναι ακόμη ανεπαρκής σε σχέση με τον ευρωπαϊκό μέσο όρο. Η επικέντρωση γίνεται στο «ποιός φταίει» , όχι στο «τί φταίει». Ο όρος  “κουλτούρα πρόληψης” στην εργασία σημαίνει ότι τόσο ο εργοδότης όσο και οι εργαζόμενοι δεν αντιμετωπίζουν την ασφάλεια ως τυπική νομική υποχρέωση αλλά ως  αξία. Συχνά όμως, η πρόληψη θεωρείται προσωπική ευθύνη εργαζομένων, όχι στρατηγική επιλογή της επιχείρησης. Μπορεί η χρήση των ατομικών μέτρων προστασίας συχνά  να είναι "άβολη" για τους εργαζόμενους  και η  εμπειρία ή το ένστικτο επιβίωσης τους κάνει  να προφυλάσσονται από τους πιο πιθανούς και πιο μεγάλους κινδύνους, αυτό όμως πολύ συχνά γίνεται εμπειρικά.

Πρώτοι στα εργατικά ατυχηματα καταγράφονται οι εργαζόμενοι στον κλάδο των κατασκευών, εργοτάξια, οικοδομές κ.α αριθμώντας έναν στους τέσσερις θανάτους! Η ασφάλεια των εργασιών βέβαια σε καμιά περίπτωση δεν διασφαλίζεται από τις μηνιαίες οδηγίες που συμπληρώνει ο τεχνικός ασφαλείας στο σχετικό βιβλίο!!Ακολουθεί ο αγροτικός τομέας (κτηνοτρόφοι, αλιεργάτες, δασεργάτες) , οι οδηγοί και οι επαγγελματίες μεταφορών, ενώ σημαντική είναι και η καταγραφή στους κλάδους του τουρισμού και των ξενοδοχείων καθώς και στα ναυπηγεία, τα λιμάνια και τις θαλάσσιες δραστηριότητες. Σε χαμηλότερες θέσεις καταγράφονται οι Ένοπλες Δυνάμεις και τα Σώματα Ασφαλείας, οι διανομείς, οι εργαζόμενοι στην επεξεργασία τροφίμων εμφανίζει 2 θανάτους (1%). Το υπόλοιπο αφορά εργαζόμενους  σε γραφεία, σούπερ μάρκετ, υπηρεσίες καθαριότητας, υγειονομική περίθαλψη και σεκιούριτι, σκιαγραφώντας μια ευρεία γκάμα επαγγελμάτων τα οποία συχνά μένουν εκτός  δημόσιου διαλόγου για την υγεία και ασφάλεια στην εργασία.

Η   σημαντική απόκλιση ανάμεσα στα επίσημα στοιχεία των Φορέων εκτιμάται ότι οφείλεται σε δομικούς περιορισμούς στην καταγραφή.Π.χ. Η Επιθεώρηση Εργασίας ερευνά τα  θανατηφόρα εργατικά ατυχήματα  που εμπίπτουν στην αρμοδιότητά της και αυτά καταγράφει.Η ΕΛΣΤΑΤ περιλαμβάνει αποκλειστικά τα ατυχήματα που αφορούν μισθωτούς σε καθεστώς πλήρους και δηλωμένης εργασίας, εξαιρώντας κρίσιμες κατηγορίες όπως εργολαβικούς εργαζόμενους, αυτοαπασχολούμενους με «μπλοκάκι», ανασφάλιστους.

Η ελαχιστοποιηση των εργατικών ατυχημάτων είναι δύσκολος, πολυπαραγοντικός  στόχος αλλά δεν είναι  ανέφικτος . Σύμφωνα με ένα από τα θεμελιώδη εργαλεία της επιστήμης της Υγείας και Ασφάλειας, γνωστό ως «Τρίγωνο των Ατυχημάτων» ( Tye-Pearson), σε κάθε σοβαρό ή θανατηφόρο εργατικό δυστύχημα προηγούνται εκατοντάδες μικρότερες ενδείξεις κινδύνου που, αν είχαν εντοπιστεί και αντιμετωπιστεί, θα μπορούσαν να είχαν αποτρέψει την τελική κατάληξη. Στην διαχείριση των ζητημάτων ασφαλείας φαίνεται πως συχνά δεν γίνεται ενδελεχής ανάλυση αιτίων  ( root cause analysis) που διαφέρει από την  αναζήτηση ενόχου, έστω κι αν ο κίνδυνος αυτός αφορά ανθρώπινες ζωές . Όσο κι αν ακούγεται κυνικό,  η πραγματικότητα δείχνει ότι η στατιστική είναι αυτή που κυριαρχεί στις επιλογές των managers. Αν υπολογίζεται μικρή η πιθανότητα σοβαρου ατυχήματος, συχνά δεν κρίνεται  σκόπιμο να επιβαρυνθεί  το κόστος με διαδικασίες ή υποδομές. Αν συμβεί το κακό.... «χτύπα ξύλο», βλέπουμε τι θα κάνουμε ...».Δεν ειναι αφελής αστεϊσμός .Αναφέρεται ως μια συχνά παρατηρούμενη  «διαχείριση ρίσκου»  στο Ευρωπαϊκό Παρατηρητηριο Εργασιακών Σχέσεων - European Industrial Relations Observatory .

 Παράμετροι που προτείνονται από ειδικούς επιστήμονες για να λειτουργήσουν  αποτελεσματικα είναι: Κουλτούρα ασφάλειας από τη διοίκηση,υποχρεωτική, επαναλαμβανόμενη και πρακτική εκπαίδευσηεργαζομένων,αληθινή καταγραφή και ανάλυση ατυχημάτων & «παρ’ ολίγον» ατυχημάτων, τεχνική πρόληψη πριν από την «ατομική ευθύνη»,ισχυροί και συχνοί έλεγχοι (όχι προσχηματικοί!),ενεργή συμμετοχή εργαζομένων & των Οργανώσεων τους,σαφής απόδοση ευθύνης (και ποινική όπου χρειάζεται),πολιτικές για κόπωση, επισφάλεια και ψυχοκοινωνικούς κινδύνους κλπ

Τα λιγότερα εργατικά ατυχήματα δεν τα έχουν οι χώρες με τους περισσότερους νόμους, αλλά αυτές με συνεχή εφαρμογή τους, κουλτούρα ευθύνης,συμμετοχή εργαζομένων και  αξιόπιστα δεδομένα. Χωρίς δεδομένα ,δεν υπάρχει πολιτική και χωρίς πολιτική δεν υπάρχει πρόληψη. Τα δυστυχήματα μας συγ-κινούν παροδικά, όσο κρατά η αναμετάδοση εικόνων φρίκης κι οι δραματικές δηλώσεις σχετικών και άσχετων αλλά όσο το  πλαίσιο των πολιτικών και θεσμικών επιλογών, που διαμορφώνουν  συνθήκες και σχέσεις  εργασίας αποδεικνύεται  δυσλειτουργικό, θα  συνεχίζουν να πεθαίνουν άνθρωποι  εκεί που δουλεύουν  για να ζησουν! Όμως κάθε βάρδια, κάθε εργαζόμενου και εργαζόμενης,  πρέπει να τελειώνει  και να γυρίζει υγιής και ασφαλής σπίτι του. Κι αυτό δεν είναι μελο-λαϊκισμός. Είναι βασικό ανθρώπινο δικαίωμα.

.